Ази: Хүн ам зүйн хямрал ба гутрал!

Ази тив нь өнөөдөр дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийг түүчээлэгч, технологийн инновацын гол зангилаа төв болсон хэдий ч энэхүү хурдацтай хөгжлийн сүүдэрт нийгмийн гүнзгий хямралууд нуугдаж байна. Хүн ам зүйн огцом өөрчлөлт, эдийн засгийн тэгш бус байдал, соёлын хатуу хэм хэмжээнээс үүдэлтэй дарамтууд нь тус тивийн улс орнуудын тогтвортой хөгжилд хамгийн том сорилт болж эхэллээ.

Тэр дундаа Зүүн Өмнөд Азийн орнуудад өнөөдөр нэн тулгамдаж буй нийгмийн хүндхэн асуудлуудыг дараах үндсэн дөрвөн чиглэлээр Олон улсын Хөгжлийн ба Эдийн засгийн байгууллагуудын (НҮБ, Дэлхийн банк, ОУХАБ, OECD) албан ёсны статистик, социологи болон Азийн бүс нутгийн хэвлэл мэдээллийн тоймтой нэгтгэн хүргэж байна.

ХҮН АМ ЗҮЙН "ТЭСРЭЛТ БА МӨХӨЛ"

Азийн орнуудын нийгмийн хамгийн том суурь өөрчлөлт нь хүн ам зүйн хоёр туйлт хямрал юм. Нэг хэсэг нь төрөлтийн түүхэн уналтаас үүдэж хүн ам нь хумигдаж байгаа бол, нөгөө хэсэг нь хэт залуу хүн амдаа ажлын байр бэлдэж чадаагүйн улмаас эдийн засгийн өсөлт нь саарч байна.

Өмнөд Солонгос, Япон, Хятад зэрэг оронд төрөлт эрч буурч байна. Ялангуяа Өмнөд Солонгосын нэг эмэгтэйд ногдох төрөлтийн коэффициент дэлхийн хамгийн доод түвшинд (0.72) хүрч, хүн ам нь байгалийн жамаараа цөөрөх шатандаа орсон. Хятад улс ч мөн адил олон жилийн турш хэрэгжүүлсэн "Нэг хүүхэд" бодлогынхоо уршгаар хүн ам нь хөгширч, ажиллах хүчний хомсдолд орж эхэллээ.

Тэтгэврийн сангийн ачаалал эрс нэмэгдэж, эрүүл мэнд, халамжийн системд асар их дарамт ирж байна. Залуу үе нь цөөн, хөгшдөгсөд нь олон болсноор эдийн засгийн идэвхтэй байдал саарч, ажиллах хүчний дутагдлыг нөхөх үүднээс уламжлалт хаалттай орнууд хүртэл цагаачлалын бодлогоо зөөлрүүлэхээс өөр аргагүйд хүрч байна.

Эсрэгээрээ Энэтхэг, Пакистан, Бангладеш зэрэг оронд хүн ам нь маш залуу, хурдацтай өсөж байна. Гэвч эдгээр орны эдийн засаг жилд орж ирж буй сая залуусыг ажлын байраар хангаж чадахгүй байгаа юм.

Их дээд сургууль төгссөн ч мэргэжлийн ажлын байр олдохгүй байгаа нь залуусын дунд бухимдал үүсгэж, улмаар "тархины урсгал" буюу чадвартай боловсон хүчин олноор хилийн чанадыг зорих нийгмийн үзэгдлийг дагуулж байна.

ГЭРЛЭЛТЭЭС ТАТГАЛЗАХ ХАНДЛАГА БА СЭТГЭЦИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ХЯМРАЛ

Азийн нийгэмд уламжлалт соёл, гэр бүлийн үнэт зүйл маш хүчтэй байдаг ч орчин үеийн эдийн засгийн дарамт үүнийг эвдэж байна. Залуучууд гэр бүл зохиох, хүүхэд төрүүлэхээс олноор татгалзах болсон нь хувь хүний сонголт гэхээсээ илүү нийгмийн системийн шахалт юм.

Япон, Өмнөд Солонгост залуусын дунд "Биеэ даасан байдал" болон "Эдийн засгийн тогтвортой байдал" нэгдүгээрт эрэмблэгдэх болов. Хэт өндөр орон сууцны үнэ, хүүхдийн боловсролын зардал (хувийн дамжаа, сургалтын төлбөр) нь гэр бүл төлөвлөлтийг асар том санхүүгийн эрсдэл болгон хувиргасан. Хятадад залуус "Тэгшрээд хэвтэх" (Tang ping) буюу нийгмийн хэт өрсөлдөөнөөс татгалзаж, амбицгүйгээр хамгийн бага хэрэглээгээр амьдрах соёлыг трэнд болгож байна.

Хэт өрсөлдөөнтэй боловсролын систем, ажлын байрны урт цаг, амжилтын төлөөх улайрал нь сэтгэцийн эрүүл мэндийг туйлдуулж байна.

Нийгмээс өөрийгөө бүрэн тусгаарлаж, гэрээсээ гаралгүй олон жил болох үзэгдэл одоо зөвхөн Японоор хязгаарлагдахгүй, Хятад, Солонгост ч илрэх болсон.

Өмнөд Солонгос болон Япон улс нь өндөр хөгжилтэй орнууд дундаа амиа хорлолтын түвшнээр дээгүүрт бичигддэг. Залуу үеийнхэн болон ахмад настнуудын дундах ганцаардал, сэтгэл гутрал нь эдгээр орнуудын Үндэсний аюулгүй байдлын хэмжээний асуудал болоод байна.

ЭДИЙН ЗАСГИЙН ТУЙЛШРАЛ БА ОРЛОГЫН ТЭГШ БУС БАЙДАЛ

Азийн орнуудын ДНБ сүүлийн хэдэн арван жилд гайхалтай өссөн ч энэ баялаг нийгмийн бүх давхаргад тэгш хүрсэнгүй. Баян, хоосны ялгаа улам бүр гүнзгийрч, дундаж давхарга хумигдаж байна.

Баячуудын давхаргад тэрбумтнуудын тоо огцом өсөж, хөрөнгө хэт төвлөрсөн бол дундаж давхарга орон сууц, боловсрол, эрүүл мэндийн зардалд туйлдав. Харин ядуусын давхарга үнийн өсөлт, албан бус сектор, баталгаагүй ажлын байрны хямралд хүчтэй өртөж байна.

Энэтхэг, Филиппин, Индонез зэрэг оронд нийгмийн баялгийн дийлэнх хэсэг нь хүн амын ердөө 1%-ийн гарт төвлөрч байна. Мумбай, Манила хотод тэнгэр баганадсан тансаг зэрэглэлийн барилгуудын хажууханд дэлхийн хамгийн том ядуусын хороолол (Slum) оршин тогтнож байгаа нь нийгмийн туйлшралын бэлэн жишээ юм.

Эдгээр орны ажиллах хүчний 60-80% нь ямар нэгэн нийгмийн даатгал, эрүүл мэндийн хамгаалалтгүй, хөдөлмөрийн гэрээгүй албан бус секторт (гудамжны худалдаа, өдрийн ажил гэх мэт) ажиллаж байна. Энэ нь эдийн засгийн ямар нэгэн хямрал, инфляцын шок болоход хүн амын эмзэг хэсэг шууд ядуурлын туйл руу унах эрсдэлийг бий болгодог.

Хятад болон Вьетнам зэрэг хурдацтай үйлдвэржиж буй орнуудад хотын оршин суугчид болон хөдөөгийн тариаланчдын амьдралын чанарын зөрүү асар их байна.

Хятадын "Хукоу" буюу оршин суугаа газрын бүртгэлийн систем нь хөдөөгөөс хотод ирж ажиллаж буй сая цагаач ажилчдад (Мингун) эрүүл мэнд, боловсролын үйлчилгээг ижил түвшинд авах боломжийг хязгаарладаг нь нийгмийн хоёрдогч зэрэглэлийн иргэдийг үүсгэж байна.

ЖЕНДЭРИЙН ТЭГШ БУС БАЙДАЛ БА ГЭР БҮЛИЙН ХҮЧИРХИЙЛЭЛ

Азийн олон орны нийгмийн бүтцэд эцгийн эрхт ёс, уламжлалт патриархаль үзэл гүн суусан байдаг. Хэдийгээр эмэгтэйчүүдийн боловсролын түвшин дээшилсэн ч нийгэм, эдийн засгийн оролцоо, гэр бүлийн хүрээнд тэд сорилтуудтай тулгарсаар байна.

Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг өндөр хөгжилтэй орнуудад ч удирдах түвшний эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувь маш бага, хүйсийн цалингийн зөрүү ОУХАБ-ын орнууд дундаа хамгийн өндөрт тооцогддог. Эмэгтэйчүүд хүүхэд төрүүлсний дараа карьераа орхихоос өөр аргагүйд хүрдэг нийгмийн соёл нь тэднийг эдийн засгийн хувьд хараат бус байхад саад болдог.

Өмнөд болон Зүүн Азийн зарим бүс нутагт хүүг илүүд үзэх уламжлалт сэтгэлгээнээс үүдэж, жирэмсэн үеийн хүйсийг сонгох үр хөндөлт олон жилийн турш хийгдсэний улмаар хүйсийн харьцаа алдагдаж, сая эрчүүд гэрлэх эхнэргүй болох нийгмийн гажуудал үүсээд байна.

Гэр бүлийн дотоод асуудлыг "нууцлах" соёл, хууль эрх зүйн сул тогтолцоо нь эмэгтэйчүүдийг хүчирхийллийн золиос болгосоор байна. Энэтхэг зэрэг оронд эмэгтэйчүүдийн эсрэг бэлгийн хүчирхийлэл, инж (Dowry)-ээс үүдэлтэй дарамт, аллага нь нийгмийн хамгийн хүнд шарх хэвээр байна. Хууль хэрэгжилт сул, хохирогчийг буруутгах нийгмийн хандлага нь энэ төрлийн гэмт хэргийг даамжруулдаг.

Азийн орнуудад тулгамдаж буй эдгээр нийгмийн асуудал нь хоорондоо салшгүй холбоотой гинжин хэлхээ юм.

Эдийн засгийн хэт өрсөлдөөн, амьжиргааны өндөр өртөг нь залуусыг гэрлэлтээс татгалзахад хүргэж, энэ нь төрөлтийн уналт, хүн амын хөгшрөлтийг дагуулж байна.

Нөгөө талд, баялгийн тэгш бус хуваарилалт нь нийгмийн тогтвортой байдлыг алдагдуулж, эмэгтэйчүүд болон эмзэг бүлгийнхнийг эрсдэлд оруулж байна.

Азийн орнууд зөвхөн ДНБ-ий өсөлт, технологийн дэвшлийг урд тавиад, нийгмийн халамж, сэтгэцийн эрүүл мэнд, жендэрийн тэгш байдал, баялгийн дахин хуваарилалтын реформыг орхигдуулбал ирээдүйд "хөгжихөөсөө өмнө хөгшрөх" эсвэл дотоодын нийгмийн тэсрэлтэд өртөх бодит аюул нүүрлээд байна. Амжилтын шинэ тодорхойлолтыг зөвхөн эдийн засгийн тоогоор биш, иргэдийнхээ амьдралын чанар, сэтгэл ханамжаар хэмжих шилжилтийг хийх цаг болжээ.