Ричард Буанган: Монголчууд дулаахан, зочломтгой, бас шулуухан

Сар шинийг тохиолдуулан АНУ-ын Элчин сайд Ричард Буангантай уулзаж ярилцлаа.

-Монголчуудын уламжлалт сар шинийн баяр удахгүй болох гэж байна. Ингэхэд та гоёх дээлээ бэлдсэн үү. Баяр ёслол болгоноор та манай үндэсний дээлээр гоёсон харагддаг. Гадаад хүний хувьд монгол дээл өмсөх тухгүй санагддаггүй юм уу? 

-Тийм ээ, дээлээ бэлдсэн шүү. Үнэндээ одоо би хэд хэдэн дээлтэй болсон. Дээл өмсөхөд надад огт эвгүй санагддаггүй. Өмсөөд үзэхэд харин ч амьдралд илүү ойр хувцас шиг санагддаг, ялангуяа Монголын орчин нөхцөлд тохиромжтой. Дээл бол Монголын уур амьсгалд зориулагдсан бөгөөд уран бүтээлчийн ур чадвар, түүхэн уламжлалаар нь бахархдаг.

-Танд монгол дээл их зохидог. Та өөрөө худалдаж авдаг уу, эсвэл монголчууд танд бэлэглэдэг үү? 

-Баярлалаа. “Батик Тэйлорс” гэх оёдлын газар миний дээлийг захиалгаар хийдэг. Дээл өмсөх нь Монголын соёлыг илүүтэй мэдрэхэд надад дэм болдог. Цагаан сараар, эсвэл бусад арга хэмжээнд дээл өмсөж очих нь миний зүгээс ардын уламжлал, монголчуудад хүндэтгэл үзүүлж буй үйлдэл юм. Өнгөрөгч наадмаар Монголын соёл, түүхийн олон янз байдлыг харуулахын тулд би баруун аймгийн нэгэн угсаатны дээл хувцсаар гоёж байлаа. 

-Ноён, Буанган таны дүр төрх, зан байдал нэлээд монголжуу санагддаг. Ингэхэд монгол орон танд ямар сэтгэгдэл төрүүлдэг вэ? 

-Намайг Элчин сайдаар ажилласан гурван жилийн хугацаанд Монгол орон, монголчууд надад гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээлээ. 

Хамгийн их анхаарал татсан зүйл бол монголчуудын тэсвэр хатуужил, бие даасан байдал юм. Та бүхэн олон зууны турш өөрийн онцлог, тусгаар тогтнолоо хадгалсаар ирсэн нь надад маш их урам зориг өгдөг. Мөн ардчиллын замналд тууштай байдаг нь надад онцгой сэтгэгдэл төрүүлдэг. Та бүхэн 1990 онд ардчиллын замыг сонгосон бөгөөд бэрхшээлийг үл харгалзан замаасаа хазайлгүй ирлээ. Энэ нь үнэхээр чухал юм. 

Дараа нь Монголын байгалийн гоо үзэсгэлэн байна. Бүх зүйлс нь төгс зохилдсон гэмээр нүд алдам уудам, аниргүй хөдөө талд очиход сүрдэж бишрэх мэдрэмж төрөхийн сацуу урам зориг авдаг даа. 

-Монголын хамгийн гоё байгальтай, хамгийн их тайвшрал өгсөн газар хаана байв? Таныг бясалгах дуртай, хөдөө явах дуртай гэж сонсож байсан болохоор сонирхсон юм шүү? 

-Би боломж гарах бүрт хотоос гарахыг хичээдэг. Энэ нь миний хувьд чухал төдийгүй Монголыг ойлгоход хэрэгтэй. Хэрэв зөвхөн Улаанбаатарт л байгаад байвал Монголыг бодитоор мэдэж чадахгүй. Монголд нэлээд олон газраар аялах завшаан надад тохиосон. Хөдөөгийн нам гүм байдал нь эргэцүүлэн бодох, өөрийгөө сонсоход тустай. Ажлынхаа хүрээнд чухал шийдвэр гаргах шаардлага надад бишгүй тохиодог, шинэ сэргэг бодол сэтгэлгээ чухал. Монголын их амар амгалан, хөдөө нутгийн байгаль надад тэр тал дээр тусалдаг. 

-Та нэгэнтээ босоо монгол бичиг сурч байгаа гэж ярьж байсан санагдана. Монгол бичиг хэр сурч байна? Яагаад монгол бичиг сурахаар болов, хэцүү биш байна уу? 

-Би Монголыг илүү сайн ойлгохын тулд монгол бичиг сурахаар шийдсэн. Монгол бичиг их гоёмсог боловч хэцүү. Ахиц гаргах бүрийдээ Монголыг арай илүү ойлгож байгаа юм шиг надад санагддаг. Би чөлөөтэй уншиж, бичиж чадахгүй ч зарим үг, бичлэгийг таньж уншдаг болсон, илүү сайжрахын тулд хичээж байна. Элчин сайдын яамны хэл бичгийн багш нар, Болд багш маань надад маш тэвчээртэй ханддаг бөгөөд монгол хэл, монгол бичиг сурахын тулд улам хичээх урам зоригийг надад өгдөг. 

-Монголд амьдрахын юу нь сайхан, юу нь бэрхшээлтэй санагддаг вэ? Жишээ нь, Монголын өвөл их хүйтэн. Энэ хүйтнээс шантрах үе гардаг уу? 

-Хамгийн сайхан зүйл бол хүн ард нь. Монголчууд дулаахан, зочломтгой, бас шулуухан. Америкчууд ч шулуунаараа алдартай тул монголчуудын шулуун шударга байдлыг би үнэлдэг. Мөн өнөө ч хэвээрээ байгаа монголчуудын түүх, уламжлалаа дээдэлдэг занд би дуртай. 

Дулаан газар өссөн хүний хувьд Монголыг хүйтэн биш гэж би худлаа хэлж чадахгүй. Гэхдээ энэ нь намайг мохоодоггүй, зүгээр л Монголд амьдрахын нэг хэсэг гэж хүлээж авдаг. Илүү том бэрхшээл нь миний хувьд үнэндээ Улаанбаатар, Вашингтон хоорондын зай, тэгээд цагийн зөрүү гэж хэлнэ. Вашингтонтой холбогдох шаардлагатай үед ихэвчлэн ажлын бус цагаар ажиллах шаардлага тулгардаг ч энэ нь одоо миний ажлын нэг хэсэг болж дээ.

АНУ БОЛОН МОНГОЛЫН ХООРОНД ХУДАЛДАА, ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТЫН АСАР ИХ БОЛОМЖ БИЙ

-Та Монгол-АНУ-ын харилцааны гол гүүр. Манай хоёр улсын харилцааг та хэрхэн дүгнэж байна вэ? 

-Монгол Улсад ажиллах хугацаандаа хамтдаа бүтээж чадсан зүйлсээрээ бахархаж байна. Манай хоёр улс газар зүйн хувьд зайтай ч АНУ бол Монгол Улсын "Гуравдагч хөрш" гэдгээрээ бахархдаг бөгөөд бид энэхүү тууштай харилцаандаа нухацтай ханддаг билээ. 

АНУ-Монголын харилцаа нь бат бөх, найдвартай суурь дээр үндэслэгдсэн юм. Монгол Улсыг НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцоогоороо дэлхийд тэргүүлэгч орнуудын нэг болгосон нь манай батлан хамгаалах салбарын нягт хамтын ажиллагааны үр дүн билээ. Жил бүр 1000 гаруй монгол оюутан Америкт суралцаж, 1991 оноос хойш Энх тайвны корпусын 1500 орчим сайн дурын ажилтан Монгол Улсад ирж ажилласан, АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацийн 462 сая ам.долларын санхүүжилтээр хэрэгжиж буй Усны компакт гэрээ зэрэг дэд бүтцийн томоохон хөрөнгө оруулалтыг иргэд хоорондын харилцаанд дурдаж болох юм.

Мянганы сорилтын корпорацийн Усны компакт гэрээ маш амжилттай урагшилж байгааг би энд онцлон тэмдэглэхийг хүсэж байна. Хөтөлбөрийн ерөнхий гүйцэтгэл одоо 97 орчим хувьтай, төлөвлөсөн цаг хугацаандаа, төcөвлөсөн төсвийн хүрээндээ явж байгааг дуулгахад таатай байна. 

Дэд бүтцийн хоёр гол төсөл буюу Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэр 99%-тай, Хаягдал ус дахин боловсруулах үйлдвэр бараг 100%-ийн гүйцэтгэлтэй байгаа бөгөөд тэдгээрийг тун удахгүй, энэ хавартаа шилжүүлж өгөх төлөвтэй байна. 

Гэсэн хэдий ч бид ялангуяа эдийн засгийн хамтын ажиллагаан дээр илүү сайн хамтарч боломжтой, хамтрах ч ёстой юм. Монгол Улсын, ялангуяа чухал ашигт малтмалын салбар дахь асар их боломжийг нээх түгжээг мултлах, Америкийн компаниуд хоёр улсад ашигтай байдлаар энд хөрөнгө оруулах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах тал дээр бид илүү их ахиц гаргах хэрэгтэй байна. Харилцааны бат бөх суурин дээр үргэлжлүүлэн барьж босгох хэрэгтэй бөгөөд бид яг энэ зорилгын төлөө ажиллаж байна. 

-Монголоос АНУ-д суугаа Элчин сайдтай та хэр ойр харилцаатай байдаг вэ? Олон нийтийн сүлжээндээ "миний найз" гэж нэгэнтээ тодотгож бичсэн байсан шүү дээ. 

-Би Монголоос АНУ-д суугаа Элчин сайдыг маш их хүндэлдэг. Тийм ээ, би түүнийг найзаа гэж үздэг. Бид хамтын ашиг сонирхлоо урагшлуулахын тулд нягт хамтран ажилладаг бөгөөд тогтмол харилцаатай байдаг.

-АНУ-Монголын харилцаанд цаашид юуг анхаарах ёстой гэж та бодож байна?

-Дипломат харилцаа тогтоосны бараг 40 жил, Стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоогоод долоон жил болоход энэ харилцаанд ямар амжилтууд байгааг бид тодорхой харж байна. Бүх зүйлийг хийх гэж оролдох, эсвэл амжилттай болох эсэх нь тодорхойгүй шинэ санаачилгаар хөөцөлдөхийн оронд хамтын ажиллагааны үр дүн нь батлагдаж нотлогдсон салбарууддаа бид илүүтэй анхаарч, өргөжүүлэх ёстой. 

-Трампын засаг захиргааны зарим бодлого Монголын эдийн засаг, нийгэмд шууд нөлөө үзүүлсэн. Хамгийн сүүлд гэхэд цагаачлалын виз түр хязгаарласан орны нэгд Монгол орсон. Энэ нь аялах, сурахаар АНУ руу явахаар төлөвлөж буй монголчуудад хэр нөлөөлөх вэ? 

-Монголыг оруулаад 75 улсын иргэдийн цагаачлалын виз хүссэн өргөдөл хүлээн авахыг түр зогсоосон байгаа. Энэхүү түр зогсолт нь эрсдэл өндөртэй улсаас ирсэн цагаачид АНУ-д нийгмийн халамж хүртэх магадлалыг бага байлгах үүднээс бүх бодлого, журам, удирдамжаа бүрэн хянаж үзэх боломжийг Төрийн департаментад олгох зорилготой. Эдгээр улсаас ирсэн цагаачид нь АНУ-д нийгмийн халамж авах хандлага өндөр байгаад үндэслэн Төрийн департаментаас энэхүү арга хэмжээг авсан юм. Виз олгохыг түр зогсоосон нь зөвхөн цагаачлалын визэд хамаарах бөгөөд жуулчид, тамирчид, мэргэшсэн ажилчид зэрэг цагаачлалын бус виз мэдүүлэгчдэд энэ нь хамаарахгүй. 

-Монголд АНУ-ын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхэд юу хэрэгтэй байна вэ? 

-Би АНУ болон Монголын хооронд худалдаа, хөрөнгө оруулалтын асар их боломж байгааг харж байна. Америкийн компаниуд Монголд ирэхийг хүсэж байгаа ч зохицуулалтын тогтолцоог илүү ил тод болгох, авлигын эсрэг илүү дорвитой арга хэмжээ авах хэрэгтэй байна. Ашигтай гэрээ хийж чадна гэдэгт итгэлгүй бол хөрөнгө оруулагчид энд ирэхгүй. Монгол Улс ч нөхцөл байдлыг хөрөнгө оруулагчдын үүднээс бодох хэрэгтэй. 

-АНУ-д англи хэлний багш бэлтгэх асуудал хэрхэн урагшилж байна вэ? Ер нь хоёр улсын боловсролын салбар дахь хамтын ажиллагаа хэр байна вэ? Монголын залуус АНУ-д суралцах сонирхолтой, гэвч санхүүгийн боломж тэр бүр гардаггүй?

-Би АНУ-ын дотоодын боловсролын бодлогын өнөөгийн байдлын талаар ярьж чадахгүй ч Монголд бид мэргэжлийн боловсрол, англи хэлний боломжийг нэмэгдүүлэх тал дээр Монгол Улсын Засгийн газартай нягт хамтран ажиллалаа. Өнгөрсөн жил бид Монгол Улсын Их сургуультай хамтран “Англи хэлний мэргэшлийн төв”-ийг нээсэн нь улсын хэмжээнд англи хэлийг чанартай заах арга зүйч, багш нарыг мэргэшүүлэх сургалтын төв болсон байна. 

Манай солилцооны хөтөлбөрүүд боловсролын хамтын ажиллагааны гол цөм хэвээр байна.  АНУ-ын Засгийн газрын санхүүжилттэй солилцооны, эсвэл сургалтын хөтөлбөрт хамрагдсан 2000 гаруй төгсөгч дотор Монголын нэр хүндтэй удирдагчид, бизнес эрхлэгчид, иргэний нийгмийн төлөөлүүд  олон бий.

-Ирэх жил АНУ-Монголын дипломат харилцаа тогтоосны 40 жилийн ой тохионо. Танай Элчин сайдын яам энэ ойгоороо ямар ажил хийхээр төлөвлөж байна вэ? 

-Бид 2027 оны 1-р сард АНУ-Монгол Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 40 жилийн ойг тэмдэглэх бэлтгэл ажлаа эхэлсэн тул жилийн турш Элчин сайдын яамны нийгмийн сүлжээнд тавигдах зарлал мэдээллүүдийг анхааралтай ажиглаарай. 

2026 он ч мөн хоёр орны хувьд онцгой жил болж байна. Энэ жил АНУ-ын тусгаар тогтнолын 250 жилийн ойг "Freedom 250" нэртэйгээр тэмдэглэн өнгөрүүлэх бөгөөд бид энэ том ойгоо тэмдэглэх олон арга хэмжээг төлөвлөж байна. Монгол Улс мөн дэлхийн түүхэнд тод мөрөө үлдээсэн Монголын эзэнт гүрний 820 жилийн ойг тэмдэглэх болно.  Хоёр улсын бат бэх түншлэлийг онцлон, чухал ойнуудаа ёслол төгөлдөр тэмдэглэн өнгөрүүлэхээр монгол анд нөхөдтэйгээ хамтран ажиллана гэдэгт Элчин сайдын яам итгэлтэй байна. 

-Бидний урилгыг хүлээн авч, ярилцлага өгсөн танд баярлалаа. Танд сайн сайхныг хүсье.