Рио Тинтогийн нэхэмжлэлийг Оросын шүүх хүлээж авсангүй

Эрх зүйн хувьд “Русал-ын хүсэл биелэгдэх магадлал бараг байхгүй ч оросууд хэд хэдэн угсраа нүүдэл хийхээр төлөвлөсөн гэсэн сэжиг төрүүлж байгаа юм.

Оросын хөнгөн цагаан үйлдвэрлэлийн “Русал” компани Рио Тинто-гоос 100 гаруй тэрбум рубль нэхэмжилсэнийг ОХУ-ын Калининград хотын Арбитрын шүүх өнгөрсөн 2025 оны 12-р сард хэлэлцээд “Русал”-ын нэхэмжлэлийг хангаж шийдвэрлэсэн. Рио Тинто шүүхийн шийдвэрийг үл зөвшөөрч 2026 оны 1-р сард давж заалдсан. Тэгвэл Арбитрын шүүх 2-р сарын 16-ны өдөр Рио Тинтогийн давж заалдах нэхэмжлэлийг хаалттай хэлэлцээд өмнөх шийдвэрийг хэвээр үлдээлээ.

Оросын хэвлэлүүдэд мэдээлснээр “Русал” компани нэхэмжилж буй үнийн дүндээ Рио Тинтогийн эзэмшлийн аль нэг активыг авах сонирхолтой, энэ нь Рио Тинтогийн 66%-ийг нь эзэмшдэг Монголын Оюутолгой төсөл байх магадлалтай хэмээн бичжээ. Оросын талаас өмнө нь нэг бус удаа ийм агуулгаар бичиж байсан.

Харин монголчууд энэ тухай С.Баярцогтын амнаас анх сонсоцгоосон. Оросын “Русал” Монголын Оюутолгой төслийг сонирхож байгаа хэмээн С.Баярцогт өнгөрсөн оны 12-р сарын эхээр УИХ-аас зохион байгуулсан Оюутолгой төслөөс Монголын хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэх нийтийн сонсголын үеэр анх олон нийтэд зарласан. Сангийн сайд асан С.Баярцогт бол Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээний авторуудын нэг билээ.

“Русал”-ын Рио Тинто-гийн эсрэг зарга хэрхэн үүссэн бэ?

Энэхүү маргааны нэхэмжлэгч тал нь “Русал” бөгөөд хариуцагчаар Рио Тинто болон Рио Тинто группийн хэд хэдэн охин компани, мөн гуравдагч этгээдээр Австралийн Queensland Alumina Limited (QAL)-ийг татсан юм. QAL нь жилдээ 3,95 сая тонн хөнгөн цагааны хүчил үйлдвэрлэдэг. QAL-ийн 80%-ийг Рио Тинто, 20%-ийг “Русал” эзэмшиж байсан ч ОХУ  Украины эсрэг дайн өдүүлсэний дараа барууны орнуудын Оросын эсрэг тавьсан хоригт Австрали нэгдэж улмаар Орос руу гаргах экспортын хэд хэдэн бүтээгдэхүүндээ хориг тавихад хөнгөн цагааны исэл багтсан. Ингэснээр “Русал”-ын QAL-д эзэмшиж байсан 20% эргэлзээтэй байдалд орсон бөгөөд хоригийн дараахан Рио Тинто барьцаа лавшруулж, хоригоос үүдсэн нөхцөл байдал нь хоёр талын гэрээнд заасан “давагдашгүй хүчин зүйл” гэдэгт заалтад нийцэж байгаа гэсэн үндэслэлээр оросуудын 20%-ийг авч QAL-г Рио Тинто 100% эзэмших болсон.

Рио Тинтогийн энэ үйлдэл бизнесийн гэрээг зөрчсөн гэж гэж үзэн “Русал” 2023 онд Австралийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан ч Австралийн шүүх Рио Тинтогийн талд шийдвэрлэсэн. “Русал” бууж өгсөнгүй, Калининградын Арбитрын шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан нь одоо өрнөж байгаа процесс юм. Австралийн шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлдээ 20%-ийн эзэмшлээ сэргээж, QAL-ийн Гладстоне дахь хөнгөн цагааны үйлдвэрийг удирдах эрхийг хүсч байсан бол Оросын Арбитрын шүүхэд гаргасан нэхэмжлэл нь 20%-д тохирох 104,75 тэрбум рублийг нөхөн төлбөр болгож өгөхийг шаардсан бөгөөд энэ нөхөн төлбөртөө аль нэг активаа өгөхийг санал болгосон. “Русал” чухам Рио Тинтогийн аль активыг нэхэмжилсэн талаарх мэдээлэл задрахгүй хэвээр байгаа бөгөөд “Русал”-ийн хуульчдын зүгээс болон энэ нэхэмжлэлийг тайлбарласан бусад хуульч, шинжээчийн Оросын хэвлэлд өгсөн тайлбаруудад “Русал”-ийн нэхэмжлэх хамгийн өндөр магадлалтай Рио Тинтогийн актив бол Монгол дахь Оюутолгой төсөл гэсэн мэдээллүүд цацагдаж эхэлсэн.

“Русал” Арбитрын шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлийнхээ хариуцагчаар Rio Tinto Plc. (Их Британ), Oyu Tolgoi Netherlands B. V. (Нидерланд), THR Oyu Tolgoi Ltd (Британийн Виржини арал), Rio Tinto Aluminium Ltd, Rio Tinto Aluminium (Holdings) Ltd, Rio Tinto Ltd, RTA Holdco Australia 5 Pty Ltd (Австрал) гэсэн компаниудыг татсан нь санамсаргүй хэрэг биш, чухамхүү Оюутолгойг онилж буй хэрэг гэдгийг шинжээчид хэлж байгаа юм.

Гэхдээ эрх зүйн хувьд “Русал-ын энэ хүсэл биелэгдэх магадлал бараг байхгүй ч Оюутолгой төслийн тээвэр, ложистик, ханган нийлүүлэлтэд Оросын 50 хувийн эзэмшилтэй “УБТЗ” онцгой үүрэгтэй, үүгээрээ дамжуулан төслийг гацаах алхам хийх магадлалтай. “Русал”-ын маргааныг Оросын шүүх хүлээн авч хэлэлцэн Рио Тинтогийн эсрэг шийдвэр гаргасан, нөхөн төлбөрийг активаар хаах санал тавьсан зэрэг алхмуудыг бодоход оросууд хэд хэдэн угсраа нүүдэл хийхээр төлөвлөсөн гэсэн сэжиг төрүүлж байгаа юм.

Монголын Засгийн газар ба Рио Тинто  

Монголын Засгийн газар Оюутолгой төслөөс хүртэх өгөөжөө нэмэгдүүлэх хэлэлцээ явагдаж байгаа энэ үед “Русал”-ын энэ байр суурь нь Рио Тинтогийн байр суурийг зөөллөж, монголчуудад ашигтай байх магадлалтай. Өнгөрсөн 12-р сард явагдсан УИХ-ын сонсголын үеэр Рио Тинто Оюутолгой төсөлд зориулж авсан зээлийн хүү болоод зарцуулалт нь Монголын Засгийн газарт дарамт болж байгаа талаарх баримтууд дэлгэгдэж, олон нийтийн дунд “баялгаа ухуулж байгаа хэрнээ гадаадын мөнгө хүүлэгчдэд давхар луйвардуулж байна” гэсэн ойлголтыг бат суулгаж чадсан.

Нөгөө талаар Оюутолгойн далд уурхайн олборлолтын хамгийн оргил гарцтай жилүүд эхэлж байна. Дэлхийн зах зээл дээр ч зэсийн эрэлт хэзээ ч байгаагүйгээр нэмэгдэж, энэ хандлага нь ойрын 20 жилдээ хадгалагдах прогнозтой байгаа нь зэсийн төслийн үнэ цэнийг улам нэмэгдүүлж байна. Энэ нь ч гэсэн монголчуудад бас нэгэн давуу тал.

Өнгөрсөн долоо хоногт гаргасан Рио Тинтогийн жилийн тайлангаар 2025 оны татвар, зардал тооцоогүй ашиг 9% өсч, $25,4 тэрбум хүрчээ. Үүнээс цэвэр ашиг нь $10 тэрбум орчим байхаар байгаа ажээ. Энэхүү өсөлтийн дийлэнх нь зэсийн төслүүдээс орж ирж, харин төмрийн хүдрийн үйлдвэрлэл нь буурсан дүнтэй гарч байгаа ажээ.