Данзангийн сүнсийг амирлуулах Н.Учралын эдийн засгийн шинэчлэлүүд

Монгол Ардын нам 105 жилийн дараа намын анхны дарга Солийн Данзангийн тунхаглаж байсан эдийн засгийн бодлогыг тунхаглалаа.

Ингэснээр хилсээр буудуулан хөнөөгдсөн Данзангийн сүнс амирлаж, зандан модон ширээнийх нь өр төлөгдөх нь. Ням гаригт тэмдэглэсэн намынхаа 105 жилийн ойгоос хоёр хоногийн өмнө хуралдсан Бага хурлын хуралдаанд шинэ дарга Н.Учрал тавьсан илтгэлээрээ улс төрийн гэхээсээ илүүтэй эдийн засгийн реформуудыг хийхээ зарлалаа. УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалан, УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа, Эрчим хүчний сайд асан Н.Тавинбэх, нам-бүлэглэл дамнасан пиарчин А.Амундра нарыг намын эгнээнээсээ зайлуулах нь зүйтэй гэсэн саналыг хуралдааны индрээс зарласан нь олныг шуугиулаад эдийн засгийн агуулгыг нь бүдэгрүүлэх шиг боллоо.

Монгол Улс социализмын үеийн төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас чөлөөт эдийн засгийн тогтолцоо руу шилжсэн ч энэ шилжилтээ бүрэн гүйцэд хийж чадалгүй гацсан, гацаад зогсохгүй 90 оны өмнөх зохицуулалт руугаа эрчимтэй буцаж эхэлсэн. Энэ буруу эргэлтийн авторууд болоод залуурдагчид нь МАН-ын Цагаан байрныхан. Энэ алдаагаа засахгүйгээр Монгол Улс хөгжихгүй гэдгийг одоо ч болтугай ойлгож, залруулахаар зориг шулуудаж байгаа нь талархалтай. Шинэ дарга Н.Учрал намын ойн өдрийнхөө мэндчилгээгээ ч “Иргэн баян бол улс баян” гэсэн Солийн Данзангийн үгээр эхлүүлсэн нь төрийн буулганд сөхөрч гүйцэж байгаа иргэд, хувийн хэвшлийнхэнд итгэл төрүүллээ.

“Ардын намын анхны дарга Солийн Данзангийн “Иргэн баян бол улс баян”, намын мөрийн хөтөлбөрийн эх зохиогч Жамсрангийн Цэвээний “Улсын эрх” бүтээл, Монгол Ардын намын үүсгэн байгуулагдах цагаасаа баримталсан өөрийн төр, шашин, соёлыг бадраах үндэстний ардчилсан дэвшилтэт үзэл санаа, үнэт өвөө сэргээн амилуулж, уламжлал шинэчлэлийг хослуулан өөрчлөгдөн шинэчлэгдэж, түмнийхээ итгэлд дахин төрнө. Тусгаар тогтнолоо эдийн засгийн тусгаар тогтнолоор дархалж, монгол хүний улс төрийн эрх чөлөөг эдийн засгийн эрх чөлөөгөөр гагнаж ард түмэндээ эргэн ирнэ” хэмээн Н.Учрал мэндчилгээгээ эхэлжээ.

Намын нэрээр улс төрд орж, төрийн нэрээр баяждаг буруу тогтолцоог нутагшуулсан МАН дотроосоо энэ тогтолцоогоо нурааж чадах эсэхээс Монголын ирээдүй, хөгжил хамаарах эргэлтийн цэг дээр ирсэн. Буруу тогтолцоог нураах нам доторх цэвэрлээ бохир мөнгөний мөрийг мөшгөж байж л сая шийдэгдэх боломжтой. Энэ мөнгөний мөрийг мөшгөнө гэдэг нь төрийн эрх мэдлийн бүхий л салаа мөчир, шат дамжлагыг хэрэн бүтээсэн МӨНГӨНИЙ ЭРХ МЭДЭЛ-ийг нураах тухай асуудал. Тиймээс ч гал морин жилийн хаврын улс төр гал авалцана хэмээн олон хүн таамаглаж сууна.

Н.Учралын илтгэлд дурдагдсан бизнесийг төрийн элдэв дарамтаас чөлөөлнө, зээлийн өндөр хүүгийн дарамтыг бууруулна, хувийн өмчийг дээрэмдэх явдлыг зогсооно, данхар төрийг задална, авлигатай хатуу тэмцэнэ гэсэн мэдэгдлүүдийг Цагаан ордны өмнөх эздүүд ч хийдэг байсан. Н.Учрал эдгээр амлалтаа богино хугацаанд бодитой хэрэгжүүлж чадахгүй бол дараагийн дарга нь гарч ирээд нэрийг нь цохон намаасаа зайлуулна хэмээн мэдэгдэх нь тодорхой гэдгийг залуу дарга эрхбиш ойлгож байгаа биз. 105 жилийн өмнөх анхны байр суурь дээрээ эргэн очно гэдгээ ил тодоор мэдэгдэж байгаа Н.Учрал, анхдагчдынхаа эмгэнэлт хувь тавиланг давтахгүй, давтуулахгүй гэсэн амлалт өглөө гэж ойлгож байна. Данзан, Бодоогоос эхэлсэн их хядлагын ой санамж энэ намд бий.

Ардын намын анхны тамгыг Солийн Данзангийн зандан ширээний модоор Догсомын Бодоо сийлсэн. Ардын намын их үйлсэд зандан ширээгээ харамгүй өгсөн Данзан, гарын ураар тамгаа сийлсэн Бодоо хоёр төд удалгүй хамтран зүтгэгчдийнхээ гарт цаазлуулсан. Энэ эмгэнэлт түүхийг XX зууны эхэн үеийн дэлхийн түүх, тэр дундаа оросуудын нөлөөнөөс ангид тайлбарлах боломжгүйг түүхчид эдүгээ ил тод ярих болсон. Намынх нь лидерүүдийг өөрсдөөр нь цаазлуулсан Элбэгдорж Рэнчиног ч сүүлд нь Данзан, Бодоотой ижил хувь тавилан хүлээж байсан.

Данзангийн хөгжлийн бодлого бараг 100 жилийн дараа ийнхүү биелэх боломж бүрдэж байна. Н.Учралын мэндчилгээндээ хэлсэнчлэн Солийн Данзангийн хөгжлийн бодлогын замаар яваад, Жамсрангийн Цэвээний “Улсын эрх”-д бичигдсэн зарчмуудыг хэрэгжүүлчихвэл цэнгэлийн манлай холгүй.

Солийн Данзан

Солийн Данзан нь 1921 оны Ардын хувьсгалын анхны долоогийн нэг, Монгол Ардын Намын анхны дарга, Монголын орчин үеийн эдийн засгийн салбарыг үндэслэгч юм.

1919 онд Гаалийн хорооны түшмэл байхдаа Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулсан ба улмаар Ноёдын бүлгэм, Консулын дэнжийн нууц бүлгэмтэй нэгдэн 1920 оны 6-р сарын 25-ны өдөр Монгол Ардын намыг үүсгэн байгуулалцаж намын анхны даргаар 1921 оны 3-р сард сонгогдон ажиллажээ. 1921 оны намраас Сангийн сайдаар ажилласан. 1923 онд Дамдины Сүхбаатарыг нас барсны дараа Бүх цэргийн жанжин болсон.

1921 оны 11-р сарын 5-нд Москва хотод айлчилсан Монголын төлөөлөгчдийг тэргүүлэн Ленинтэй уулзаж ЗХУ-тай найрамдлын гэрээ байгуулсан.

С.Данзан нь Монгол Ардын намын бусад анхдагчдаас ялгаатай байр суурийг баримталдаг, одоогийн ойлголтоор либерал ардчилсан сэтгэлгээтэй хүн байсан. Монгол Улс Бүгд найрамдах засаглалтай байж, барууны орнуудын туслалцааг авах ёстой гэсэн байр сууриа ил тод илэрхийлдэг. Монгол улсын мөнгөн тэмдэгтийг Монгол доллар (Данзангийн доллар гэж алдаршсан) болгох ёстой гэж үзэн монгол долларын зургийг гаргаж байсан. Монголын анхны Харли Дэвидсон мотоциклийн эзэн, мотоциклийнхоо дэргэд авахуулсан зураг нь ихэд түгсэн.

Элбэгдорж Ренчиногийн шууд оролцоотойгоор 1924 онд Монгол Ардын намын 3-р бага хурлын үеэр улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэн цаазаар авсан. БНМАУ 1962 онд Солийн Данзанг цагаатгасан.