Хулгайчийн хүүхэд хулгайч болох уу: Гэр бүлийн нөлөө генээс дутахгүй чухал

Энэ асуулт нь олон нийтийн дунд гүнзгий шингэсэн, хувь хүнийг гарал үүслээр нь тодорхойлох хандлагатай холбоотой ойлголт юм. Гэвч орчин үеийн сэтгэл судлал, нейро шинжлэх ухаан, зан төлөвийн генетикийн судалгаануудын үр дүнгээс харахад хүний гэмт зан үйл нь удамшлын энгийн шулуун дамжуулалтаар шийдэгддэггүй, харин олон хүчин зүйлийн нийлбэр, харилцан үйлчлэлийн үр дүн болох нь тогтоогдсон. Өөрөөр хэлбэл, “хулгайчийн хүүхэд заавал хулгайч болно” гэсэн детерминист хандлага нь шинжлэх ухааны үндэслэлгүй ерөнхий шүүлт юм.

Юуны өмнө зан төлөвийн генетикийн судалгаануудыг авч үзвэл гэмт хэрэгт холбогдох хандлага нь тодорхой хэмжээгээр удамшлын бүрэлдэхүүнтэй байж болохыг ихэр, өргөмөл хүүхдийн судалгаанууд харуулдаг. Жишээлбэл, ихэр судалгаанд нэг өндгөн эсийн ихрүүдийн зан үйлийн ижилсэл нь хоёр өндгөн эсийн ихрүүдээс өндөр байдаг нь генетикийн хувь нэмэр байгааг илтгэнэ. Гэвч энэ нь зан үйлийг ганц ген тодорхойлно гэсэн үг биш.

Зан төлөв нь олон зуун генийн бага зэргийн нөлөөллийн нийлбэр бөгөөд орчны хүчин зүйлстэй заавал харилцан үйлчилдэг. Тухайлбал, MAOA генийн тодорхой хувилбарууд нь түрэмгий, импульсив зан үйлд өртөмтгий байдлыг нэмэгдүүлж болзошгүйг судалгаагаар харуулсан боловч энэ нөлөө нь хүүхэд насны хүчирхийлэл, үл хайхрах орчинтой хавсарсан үед л эрчимждэг болохыг Caspi нар (2002) тогтоосон. Өөрөөр хэлбэл, ген нь “хувь тавилан” биш, харин тодорхой орчинд идэвхжих боломжит эмзэг байдал юм.

Тархины хөгжил мөн чухал үүрэгтэй. Шийдвэр гаргалт, хяналт, урт хугацааны үр дагаврыг тооцоолох үйл ажиллагаанд оролцдог урд тархины гадаргуу (prefrontal cortex) нь насанд хүрэх хүртэл бүрэн гүйцэд хөгждөггүй. Steinberg (2008) өсвөр насныхны эрсдэлтэй зан үйл нь тархины хяналтын систем ба шагналын системийн хөгжлийн зөрүүтэй холбоотойг тайлбарласан. Иймд зарим хүүхэд, ялангуяа тогтворгүй орчинд өссөн тохиолдолд импульсив, богино хугацааны ашиг сонирхолд автах магадлал нэмэгдэж болно. Гэхдээ тархины уян хатан чанар (neuroplasticity) нь сургалт, эерэг харилцаа, тогтвортой орчны нөлөөгөөр зан үйлийг өөрчлөх боломжтойг олон судалгаа нотолсон.

Гэр бүлийн орчны нөлөө генээс дутахааргүй чухал. Hawkins нар (1998) эрсдэл ба хамгаалах хүчин зүйлийн загварыг дэвшүүлж, гэр бүлийн хяналт сул, халамж дутмаг, зөрчил ихтэй орчинд өссөн хүүхдүүдийн гэмт хэрэгт холбогдох магадлал нэмэгддэгийг харуулсан. Мөн Sampson ба Laub (1993) урт хугацааны дагалдах судалгаагаар хүүхэд насны нийгмийн хяналт сул орчин нь насанд хүрсэн хойно ч зан үйлийн тогтвортой хэв маягт нөлөөлж болохыг тогтоосон.

Гэвч тэдний судалгааны хамгийн чухал дүгнэлт нь “амьдралын замнал өөрчлөгдөх боломжтой” гэдэгт оршино. Тогтвортой ажил, гэр бүл, нийгмийн эерэг холбоо зэрэг нь өмнөх зөрчилтэй зан үйлийг таслан зогсоох хүчтэй хамгаалах хүчин зүйл болдог.

Нийгмийн сургалтын онол ч мөн адил тайлбар өгдөг. Хүүхэд эцэг эхийн зан үйлийг ажиглаж, дуурайж сурдаг. Хэрэв эцэг эх нь хууль зөрчих зан үйлийг зөвтгөдөг, шийтгэлгүй үлдээдэг орчинд өсвөл хүүхэд ийм хэм хэмжээг хэвийн гэж ойлгож болзошгүй. Гэвч энэ нь заавал давтагдана гэсэн үг биш. Сургууль, багш, найз нөхөд, нийгмийн институц зэрэг бусад нөлөөлөгч хүчин зүйлс зан төлөвийг өөрчилж чадна. Судалгаагаар нэг ижил эрсдэлтэй орчинд өссөн хүүхдүүдийн дунд ч үр дүн ялгаатай байдаг нь хувь хүний уян хатан чанар, хамгаалах хүчин зүйлсийн нөлөөг харуулдаг.

Сүүлийн жилүүдэд эпигенетикийн судалгаа ч сонирхол татаж байна. Орчны стресс, хүчирхийлэл, ядуурал зэрэг нь генийн илэрхийлэлд нөлөөлж болзошгүйг судалгаанууд харуулж байна. Гэвч эдгээр өөрчлөлт нь мөн эргэж засрах боломжтой, орчны нөхцөл сайжрахад генийн илэрхийлэл өөрчлөгдөж болдгийг тогтоосон. Энэ нь “унаган муу зан” гэсэн ойлголтыг эрс няцаадаг. Иймд “хулгайчийн хүүхэд хулгайч байдаг” гэсэн ойлголт нь шинжлэх ухааны бүрэн дүүрэн нотолгоогүй. Генетик нь тодорхой хэмжээний эмзэг байдал өгч болох ч зан үйлийг шууд холбоогүй. Тархины хөгжил, гэр бүлийн орчин, нийгмийн бүтэц, боловсрол, хамгаалах хүчин зүйлс зэрэг нь хамтдаа зан төлөвийг тодорхойлдог. Хамгийн чухал нь хүний зан төлөв хувьсан өөрчлөгдөх боломжтой, амьдралын явцад шинэ чиглэл авах чадвартай байдаг. Иймд хувь хүнийг гарал үүслээр нь шүүх нь шинжлэх ухааны үндэслэлгүй төдийгүй нийгмийн хувьд ч сөрөг үр дагавартай. Харин эрсдэлтэй орчныг бууруулах, эерэг хүмүүжил, боловсрол, нийгмийн дэмжлэгийг нэмэгдүүлэх нь гэмт хэрэг бууруулах илүү үр дүнтэй, нотолгоонд суурилсан арга зам юм.