Орост хөрөнгө оруулснаар Трамп $12 их наядын “олз” олох уу?

-Кремль нь Дональд Трампын засаг захиргаанд маш том амлалтууд өгч байна-

Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд Украины дайныг зогсоох асуудлаар параллель хэлэлцээрийн ширээний ард суусан ч амжилт муутай байна. Америкийн талын тэргүүлсэн Оростой хийсэн хэлэлцээрийн ширээнд ар араасаа олон санал дэвшүүлсэн боловч газар нутгийн маргааныг эцэслэх болон Украины аюулгүй байдлын баталгааг тухайд талууд ямар нэгэн тохиролцоонд хүрч чадаагүй хэвээр байгаа билээ. Владимир Зеленский Украины тагнуулын мэдээллээс эш татан байр сууриа илэрхийлэхдээ “Орос улс хориг арга хэмжээг цуцлахын хариуд Америкт 12 их наяд долларын үнэ бүхий гэрээ хэлэлцээрүүдийг амласан” гэжээ. Нэгэн эх сурвалжийн мэдээлснээр Трамп, Путин нар “олз” хуваах тохиролцоонд аль хэдийнэ хүрсэн бололтой. Европын орнуудын хувьд Трамп Орос дахь "алтны араас" хөөцөлдөж, өөрийнх нь тогтоосон энх тайвны эцсийн хугацаа болох ирэх 6-р сар гэхэд Украиныг хүнд хэцүү буулт хийхэд хүргэж болзошгүй гэсэн болгоомжлолтой байгаа аж.

Баяжуулж, хөлжүүлэх тухай амлалтууд Путины стратегийн гол цөм байсаар ирсэн. Оросын ерөнхийлөгч ноён Трамптай өнгөрсөн оны 8-р сард уулзахаас өмнө "агуу хэлэлцээр"-ийг хэрхэн зарах тухай тэмдэглэл боловсруулсан байсныг The Economist олж мэджээ. Өнгөрсөн 4-р сараас хойш Оросын төрийн сангийн тэргүүн Кирилл Дмитриев Трампын тусгай элч Стив Виткоффтой хамгийн багадаа есөн удаа уулзжээ. Үүний дараагаас Трампын гэр бүлийнхэнтэй ойр бизнесийнхэн Оросын эрчим хүчний хөрөнгүүдээс хувьцаа эзэмших талаар хэлэлцээ хийж эхэлсэн байна. Америкийн талд оросууд Арктикийн газрын тос, хий, газрын ховор элементийн уурхайнууд, цөмийн эрчим хүчээр ажилладаг дата төв болон Берингийн хоолой доогуурх туннель барих зэрэг гэрээнүүдийг санал болгожээ. Хоёр тал хоёулаа асар том ашиг хүртэх боломжтой. Газрын тосны үнэ бага, бас барууны хатуу хориг арга хэмжээнээс болж Орос одоогоор зовж байна. Харин Америкийн ерөнхийлөгч өнгөрсөн оны 11-р сарын завсрын сонгуулиас өмнө АНУ-ын иргэдэд бодит үр дүн үзүүлэхийг хүсэж байгаа юм.

Америк $12 их наяд долларын олз хүртэх санаа нь (энэ нь Оросын жилийн эдийн засгийн гарцаас зургаа дахин их юм) ердөө ноён Трампт таалагдахын тулд бодож олсон хэтрүүлэг юм. Тэгвэл энх тайван тогтоосны бодит шагнал нь юу байж болох вэ? Эрдэнэсийг урхинаас ялгахын тулд бид олон арван хуучин албан тушаалтнууд, тагнуулын мэргэжилтнүүд, эрчим хүчний гүйцэтгэх захирлууд болон корпорацийн төлөөлөгчидтэй ярилцлаа. Өөдрөг үзэлтнүүд Оросын хямд эрчим хүч, чухал ашигт малтмал болон 145 сая хэрэглэгч нь барууны компаниудад асар их ашиг авчирна гэж маргадаг. Гэсэн хэдий ч бидний шинжилгээгээр Кремлийн сурталчилж буй баялаг нь бодит байдал дээр өчүүхэн бага хувийг л эзлэхээр байна. Түүнээс гадна Хятад улс аль хэдийн Америкийг гүйцэж, санал болгож буй боломжуудыг шүүрч аваад байна.

STEPPE CHANGE: ОРОСЫН САНАЛ БОЛГОЖ БУЙ "ШАГНАЛ"

Хориг арга хэмжээ нь барууны компаниудын Орост хандах сонирхлыг бууруулсан мэт харагдавч, анхааралтай ажиглавал олон компани сонирхсон хэвээр байна. Дотоод эх сурвалжуудын мэдээлснээр, Барууны газрын тосны томоохон компаниуд 11-р сард Абу Дабид болсон ADIPEC эрчим хүчний бага хурлын үеэр Оросын хуучин түншүүдтэйгээ уулзжээ. Трамп Украиныг хэлэлцээрт шахаж эхэлсний дараа Америкийн олон хуульч хориг арга хэмжээ цуцлагдах боломжит хувилбаруудыг судлахын тулд зуны турш илүү цагаар ажилласан гэж “Risk аdvisory” зөвлөх компанийн Патрик Лорд хэлэв. Өөрөөр хэлбэл, бэлтгэл ажил аль хэдийн хийгдсэн байна.

Америкийн Худалдааны танхимын Орос дахь салбар хүнс, өргөн хэрэглээний бараанаас эхлээд татвар, хүний нөөц хүртэлх сэдвээр тогтмол арга хэмжээ зохион байгуулсаар байна. Оросыг орхисон байсан Apple, McDonald’s зэрэг Америкийн дор хаяж таван компани саяхан Орост шинээр барааны тэмдэгтээ бүртгүүлжээ. Путин өнгөрсөн жил Трамптай уулзахдаа 2022 онд Орос улс “Exxon mobil” компаниас хураан авсан 5 тэрбум долларын хөрөнгийг буцааж өгөх санал тавьсан гэдгийг The Economist онцолж байна. "Кирилл Дмитриев Америкийн бизнесийн хүрээнийхний хоолны дуршлыг хөдөлгөх ажилдаа нэлээд амжилт олсон" гэж Лондоны “RUSI” судалгааны хүрээлэнгийн Чарльз Хекер хэлжээ.

2022 оноос өмнө Орост бизнес эрхэлдэг барууны компаниуд голдуу Европынх байсан. Одоо Америк улс Оросыг "тусгаарлалтаас" гаргаж, өөрийн компаниудад ашиг хүртэх боломж олгоно гэж найдаж байна. Энд гурван үндсэн боломж байж болно. Нэгд, худалдааны өсөлт, гацсан хөрөнгөд хүрэх боломж болон байгалийн баялгийг олборлох эрх.

2021 онд Европын холбоо Оростой худалдаа хийж байх үед барааны борлуулалт нь 90 тэрбум евро ($106) байв. Үүний 40 тэрбум евро нь Оросын уул уурхай, газрын тос, хийн салбарт зориулсан машин механизм, тээврийн хэрэгсэл байжээ. Бусад томоохон ангилалд химийн бодис (20 тэрбум евро), өргөн хэрэглээний цахилгаан бараа зэрэг үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн (9 тэрбум евро) орж байв. Үүнтэй харьцуулахад Америкийн Орос руу хийсэн экспорт ердөө $6 тэрбум байсан. Хэрэв Трамп, Путин нар энх тайвны гэрээ байгуулвал Америкийн компаниуд Оросын бизнесийн зах зээлээс илүү том хувийг хүртэж магадгүй байна.

Түүхий эдийн арилжаа эрхлэгчид ч мөн ашиг хүртэж болно. Оросын эрчим хүч, хүнс, металлын экспорт нь "сүүдрийн" танкерууд, төрийн дэмжлэгтэй бизнесменүүдээр дамжиж байна. Гэвч энэ “систем” нь үргэлж ашиглахад өндөр зардалтай агаад Орос улс барууны худалдаачдын санал болгож чадах санхүүжилтийг хүсэмжилж сууна. Хориг арга хэмжээ цуцлагдвал тэд жилд $300 тэрбум+д хүрдэг борлуулалтын логистик, санхүүжилт, арилжааны ашгаас хувь хүртэх боломжтой болох аж. "Орос бол дэлхийн хамгийн том улаан буудайн экспортлогч. Бид үүнд оролцмоор байна" гэж Америкийн нэгэн арилжаа эрхлэгч хэлэв.

Дайнаас өмнө Орост ажиллаж байсан Америкийн компаниудыг том боломж хүлээж байж магадгүй. Киевийн Эдийн засгийн сургуулийн (KSE) тооцоолсноор керамик үйлдвэрлэдэг Allied Mineral Products-оос эхлээд амьтны эм бэлдмэл үйлдвэрлэгч Zoetis хүртэлх Америкийн 324 компани Орост үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна. Хэрэв Оросын санхүүгийн хяналт болон хориг цуцлагдвал баруунд гацсан мөнгөө татах боломжтой болно.

Үүний зэрэгцээ, Оросыг орхисон барууны компаниуд эргэн ирж магадгүй. KSE-ийн тооцоолсноор 1500 гаруй компани Оросыг орхисон бөгөөд тэдний олонх нь санхүү, электроник болон өргөн хэрэглээний барааны салбарынх юм. Олонх нь Орос дахь хөрөнгөө дотоодын түншүүддээ асар их хямдралтайгаар зарсан; зарим борлуулалтын гэрээнд дайны дараа хөрөнгөө эргүүлэн худалдаж авах нөхцөлийг тусгасан байдаг. Оросын албаны хүмүүс Америктай хийсэн хэлэлцээний үеэр ийм гэрээгүй компаниудад ч хөрөнгөө эргүүлэн худалдаж авах боломж олгож магадгүй гэж сануулсан. Гэхдээ эдгээр хөрөнгийн нийт үнэлгээ ердөө 60 тэрбум доллар юм.

Түүнчлэн, Америкийн компаниуд оросуудад тийм ч ихийг зарж чадахгүй. Тэдний $2.2 их наядын эдийн засаг нь Италийнхаас жижиг бөгөөд Оросын дундаж давхарга дайнаас болж улам бүр агшиж байна. 2021 онд Орост үйл ажиллагаа явуулж байсан гадаадын 1500 компанийн жилийн нийт ашиг ердөө $18 тэрбум байсныг KSE тооцоолжээ.

Тиймээс Трампын элч төлөөлөгчдийг хамгийн их догдлуулж байгаа зүйл бол дэлхийн түүхий эдийн зах зээлийг өөрчилж чадах мега төслүүдийн хувьцаа юм. Оросын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн баримт бичигт Арктикийн болон хойд бүсийн "эрдэнэсийн сан"-г АНУ болон бусад "дайсагнагч орнуудын" олон арван хувийн сангууд ашиглахаар яарах болно гэж тодорхойлсон байна. "Хүн бүр маш их мөнгө олно" гэж тэнд дурдаад, "Ерөнхийлөгч Путин, Трамп нар Нобелийн шагнал хүртэх боломжтой"-г онцолжээ.

Оросын санал болгож буй “шагнал” төсөөлснөөс том байж магадгүй аж. Оросын газрын тосны ихэнх орд хуучирч, нөөц нь шавхагдсан, олборлолтыг хэвийн хэмжээнд байлгахын тулд улс оронд гадаадын технологи, ажиллах хүч, хөрөнгө оруулалт маш их хэрэгтэй байгаа аж. Барууны хөрөнгө оруулалт Сибирьт занарын хувьсгал авчирч магадгүй бөгөөд тэнд 12 тэрбум баррель олборлох боломжтой бий гэх. Үндсэндээ, Америкийн занарын гол сав газар болох Пермийн ордын долоон жилийн олборлолттой тэнцэх занар Сибирьт нуугдаж байна.

Арктит ашиглагдаагүй орд, баялгийн нөөц арвин бий. Хэрэв хангалттай хөрөнгө оруулалт хийж, газрын тосны үнэ $100 орчимд байвал тус бүс нутаг 2030-аад оноос эхлэн жилд 50 тэрбум баррель тос олборлох боломжтой гэж Rystad үзэж байна. Энэхүү амбицын гол төсөл нь Оросын эрчим хүчний хамгийн том компани болох "Роснефть"-ийн хэрэгжүүлж буй "Vostok Oil". Төслийн нийт өртөг нь $160 тэрбум. Хориг арга хэмжээнээс болж төсөл хойшлогдсон ч "Роснефть" 2030-аад он гэхэд өдөрт 2 сая баррель тос олборлох боломжтой гэж мэдэгдэж буй. Энэ нь дэлхийн өнөөдрийн олборлолтын 2%-тай тэнцэнэ.

Үүнээс гадна Оросын Алс дорнодын бүсэд 29 сая тонн газрын ховор элемент байгаа нь дэлхийн 74 жилийн хэрэгцээг хангахуйц юм. Ангар-Енисей хөндийд нуугдсан баялгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад $9 тэрбум доллар шаардлагатай.

Орос улс эдийн засгийн чөлөөт бүс, шинэ дэд бүтэц болон татварын хөнгөлөлтөөр дамжуулан дэлхийн газрын ховор элементын зах зээлд эзлэх хувиа өнөөдрийн 2030 он гэхэд 10% болгож өсгөнө гэж найдаж байна. Өнөөдөр энэ зах зээлд тус улсын эзлэх хувь 1.3% байгаа билээ. Оросын Арктикт хамгийн ховор, хамгийн үнэ цэнэтэй хүнд газрын ховор элементүүд ч хөрөнгө оруулалт хүлээж байна.

Эх сурвалж The Economist. Үргэлжлэл бий...